Σύμφωνα με τον Τιμαρίωνα (έργο ενός ανώνυμου συγγραφέα του 12ου αι.) ο κύκλος των εορτών του αγίου Δημητρίου άρχιζε έξι μέρες πριν από την εορτή και τελείωνε την επόμενη μέρα. Ο νομικός συγγραφέας Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος (1320-1380) αναφέρει ότι ο κύκλος αυτός διαρκούσε έναν ολόκληρο μήνα: μῆνα μὲν ὑπὲρ ὅλον συνεχῶς ὑμνουμένη. Κατά τον αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης, Ισίδωρο Γλαβά (1342-1396), ο κύκλος των εορτών άρχιζε με τα προεόρτια, δύο Κυριακές πριν την εορτή του μάρτυρα, τις οποίες ονομάζει «Κυριακές των Προεορτίων», και τελείωνε με τα οχταήμερα μεθεόρτια, την 3η Νοεμβρίου. Ο άγιος αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, Συμεών (β΄ μισό 14ου αι.-1429), μνημονεύει ότι οι προς τιμήν του Μάρτυρα οι ακολουθίες είχαν πασχάλιο χαρακτήρα, δηλαδή είχαν διαμορφωθεί κατά το πρότυπο των εορτών και των ακολουθιών του Πάσχα. Πριν από το Πάσχα υπάρχει νηστεία, άρα και της εορτής του αγίου προηγούνταν νηστεία, η οποία άρχιζε την 1η Οκτωβρίου. Τα οχταήμερα μεθεόρτια υπήρχαν επειδή και το Πάσχα συνοδεύεται από την Διακαινήσιμο εβδομάδα. Την τρίτη Κυριακή, πριν από την ημέρα της εορτής του αγίου, ψαλλόταν προεόρτιος κανόνας που προσομοίαζε του κανόνα της εορτής των Βαῒων.
Σύμφωνα με τον Τιμαρίωνα (σε μετάφραση) «τα Δημήτρια είναι μία γιορτή…(όπου) γίνεται για τους Μακεδόνες το πιο μεγάλο πανηγύρι, γιατί συγκεντρώνονται σ’ αυτό…Έλληνες από κάθε τόπο, διάφορες φυλές Βουλγάρων, Ιταλοί, Καμπανοί, Ισπανοί, Ποστογάλοι και Κέλτες που ζουν πέρα από τις Άλπεις…Τόσο πολύ έχει διαδοθεί η φήμη του στις περιοχές της Ευρώπης». Ο Αρμενόπουλος μιλάει για οικουμενική συρροή πλήθους: καὶ πολλῷ γε μᾶλλον τὴν ξύμπασαν συνελών, ἣ τῆς οἰκουμένης τῇ μετὰ θαύματος φήμῃ τὰ πέρατα δίεισι. Ο Τιμαρίωνας επισημαίνει, ότι στις εμπορικές σκηνές που στήνονταν έξω από την πόλη, πουλάγανε διάφορα εμπορεύματα, όπως υφάσματα, νήματα, έπιπλα και ζώα όπως άλογα, γουρούνια, βόδια και πρόβατα. Μία δεύτερη εκτεταμένη πόλη από σκηνές δημιουργούταν έξω από τα τείχη της πόλεως.
Ο Ισίδωρος Γλαβάς τονίζει ότι η εορτή του αγίου Δημητρίου αποτελούταν από τέσσερις χωριστές εορτές: τέσσαρα παρ’ ἡμῖν τετύπωται συστήματα, ὧν ἕκαστον ἰδίᾳ πανήγυριν ἄγει τῷ μάρτυρι Δημητρίῳ. Ο αριθμός τέσσερα ταυτιζόταν με την αντίληψη των τεσσάρων μερών του κόσμου. Στην πρώτη εορτή, στις 26 Οκτωβρίου, ήταν παρών ο ηγεμόνας της Θεσσαλονίκης ή αν τύχαινε να παρευρίσκεται ο αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης. Διάφοροι εγκωμιαστικοί λόγοι εκφωνούνταν προς τον Μάρτυρα. Στη δεύτερη εορτή, στις 27 Οκτωβρίου, παρευρίσκονταν ο μητροπολίτης της πόλης με τον κλήρο. Η τρίτη εορτή ήταν αφιερωμένη στους μοναχούς. Τέλος, στις 3 Νοεμβρίου γιόρταζε ο υπόλοιπος λαός: ὁ σύλλογος τῆς πολιτείας ἅπας τὴν τελευταίαν ἀποδίδωσι πανήγυριν.
Ο Τιμαρίωνας σημειώνει για την ιερή τελετή τα εξής: «Αυτή γίνεται σε τρεις ολονύχτιες αγρυπνίες από πολλούς ιερείς και ψάλτες, που χωρίζονται σε δύο χορούς και αναπέμπουν ύμνους στον Μάρτυρα. Σ’ αυτούς προΐσταται ο αρχιερέας, γιατί είναι εύλογο κάποιος να οργανώνει τη γιορτή και να δίνει εντολές για όσα πρέπει να γίνουν. Αυτά λοιπόν γίνονται μέσα στη νύχτα με φως και λαμπάδες… Με την αυγή καταφθάνει στον ναό ο άρχοντας του τόπου προχωρώντας με πολλή σωματοφυλακή και με μεγάλη λαμπρότητα, ενώ πολλοί ιππείς και όχι λιγότεροι πεζοί πλαισιώνουν τη συνοδεία και την προσέλευση… Έφθασε λοιπόν ο ευγενής στον ιερό ναό και απέδωσε τις τιμές στον Μάρτυρα με την καθιερωμένη γονυκλισία…, έπειτα στάθηκε στην καθιερωμένη θέση του και κάλεσε τον αρχιερέα να έρθει δίπλα του, όπως έχει καθιερωθεί και αυτό σύμφωνα με τους κανόνες ή τα έθιμα. Τότε λοιπόν η ακολουθία τελέστηκε με απόλυτη ακρίβεια – όπως ήταν φυσικό μια και υπήρχαν τέτοιοι παρατηρητές – και ακούγονταν πιο θεϊκές οι ψαλμωδίες με τάξη και ρυθμό και έντεχνη εναλλαγή για περισσότερη χάρη. Και δεν έψελναν ύμνους μόνο οι άντρες, αλλά και οι όσιες και μοναχές γυναίκες, που βρίσκονταν κάπου στην αριστερή πτέρυγα του ναού, χωρισμένες και αυτές σε δύο εναρμόνιους χορούς… Και όταν η τελετή και οι καθιερωμένες τιμές έφθασαν στο τέλος τους, προσκυνήσαμε και εμείς».
Κατά την παραμονή της εορτής τελούνταν ασματικός εσπερινός στους ναούς της Θεοτόκου, της Καταφυγής και της Αγίας Σοφίας. Στη συνέχεια, λιτανεία από τον ναό της Αγίας Σοφίας κατευθυνόταν προς την Καταφυγή, ενώ ψάλλονταν τα ιδιόμελα του μάρτυρα. Από τον ναό της Καταφυγής άρχιζε νέα, μεγαλόπρεπη πομπή η οποία έφθανε στον ναό της Αχειροποιήτου και κατέληγε στον άγιο Δημήτριο. Η πομπή παρουσίαζε μία κλιμάκωση των εκκλησιαστικών αρχών, από τους κατώτερους στους ανώτερους βαθμούς. Προηγούνταν οι Τίμιοι Σταυροί των κεντρικών ναών, μετά ακολουθούσε ο λαός και έπειτα οι άρχοντες. Μετά τους άρχοντες ακολουθούσε ο Τίμιος Σταυρός της Αγίας Σοφίας, οι αναγνώστες και οι ψάλτες, οι οποίοι είχαν στη μέση τον πρωτοκανονάρχη. Στη σειρά έρχονταν οι διάκονοι, τέσσερις διάκονοι κρατούσαν το κιβώριο με το Ιερό Μύρο περιτριγυριζόμενοι από αναγνώστες και έξι κανδηλάπτες που κρατούσαν αναμμένες λαμπάδες. Πίσω από το κιβώριο, ακολουθούσε ο δεύτερος στην τάξη των διακόνων και μετά ο αρχιερεύς. Στη συνέχεια ακολουθούσαν οι δώδεκα επίσκοποι της Θεσσαλονίκης. Την μεγαλειώδη αυτή πομπή έκλεινε ο λαός λέγοντας το «Κύριε, ελέησον». Μετά την είσοδο της πομπής στον ναό του αγίου Δημητρίου, ψάλλονταν εσπερινός και ακολουθούσε αγρυπνία. Στον ναό πραγματοποιούταν ένα είδος απομιμήσεως των ακολουθιών του Μεγάλου Σαββάτου, ενώ στον τάφο του Μάρτυρα ψάλλοταν ο 118ος ψαλμός, με εφύμνια, παρόμοια προς τα εγκώμια του επιτάφιου θρήνου. Την επόμενη μέρα τελούταν η Θεία Λειτουργία του Ιωάννη Χρυσοστόμου.
Τις ημέρες εκείνες όλοι οι ομιλητές καλούσαν τον λαό στο πραγματικό νόημα της εορτής που ήταν το εξής: τὸ γὰρ μιμήσασθαι μάρτυρα, τὸ ζηλῶσαι τὴν αὐτοῦ ἀρετήν, τὸ κατ᾿ ἴχνος αὐτοῦ τῆς φιλοσοφίας δραμεῖν, τοῦτό ἐστιν ἑορτὴν ἐπιτελέσαι, τὸ πανηγυρίσαι κατὰ θεόν• τοῦτο μαρτύρων τιμή• τιμὴ γὰρ μάρτυρος, μίμησις μάρτυρος.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:
1. Τιμαρίων ἤ Περὶ τῶν κατὰ αὐτὸν παθημάτων, έκδ. R. Romano, Pseudo-Luciano, Timarione (testo critic, introduzione, traduzione, commentario e lessico, Napoli 1974. (Επανέκδοση με διορθώσεις στο La Satira Bizantina dei secoli XI-XV, Torino 1999, 99-175).
2. Φαίδωνας Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. Γ΄, Αθήνα 1949.
3. Αντώνιος Παπαδόπουλος, Οι εορτές του αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη, Θεσσαλονίκη 1963.
4. Ιωάννης Φουντούλης, Μεγάλη εβδομάδα του αγίου Δημητρίου, Θεσσαλονίκη 1986.
5. Δημήτριος Γκίνης, Λόγος ανέκδοτος Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου εις την προεόρτιον εορτήν του αγίου Δημητρίου, ΕΕΒΣ 21 (1951) 145-162.
6. Βασίλειος Λαούρδας, Συμεών Θεσσαλονίκης, ακριβής διάταξις της εορτής του αγίου Δημητρίου, Γρηγόριος ο Παλαμάς 39 (1956) 327-342.
7. Βασίλειος Λαούρδας, Γαβριήλ Θεσσαλονίκης ομιλίαι, Αθηνά 57 (1953) 141-178.
8. Βασίλειος Λαούρδας, Ισιδώρου, αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, ομιλίαι εις τας εορτάς του αγίου Δημητρίου, Ελληνικά παράρτημα αρ. 5 (1954) 19-65.

Χρήστος Νικολόπουλος
Θεολόγος – Βυζαντινολόγος

0 Comments

Leave a reply

©2019 Eikonografies.com - Community & Media Όροι χρήσης | Cookies | Επικοινωνία | Design and Development by Studio el Greco

Αλλάξαμε όνομα και μεταφερθήκαμε.

 

Ελάτε στο el Romio ή απλά στο Ρωμηός

Στις Εικονογραφίες χρησιμοποιούμε cookie προκειμένου να μπορούμε να σας προσφέρουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία. Μάθετε περισσότερα  OK!

©2016 Eikonografies.com - Community & Media

Αλλάξαμε όνομα και μεταφερθήκαμε.

 

Ελάτε στο el Romio ή απλά στο Ρωμηός

Στις Εικονογραφίες χρησιμοποιούμε cookie προκειμένου να μπορούμε να σας προσφέρουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία. Μάθετε περισσότερα  OK!

©2016 Eikonografies.com - Community & Media

or

Log in with your credentials

Forgot your details?